يكم؛ چهارشنبه سوری
راستاش را بخواهيد هيچ نسبتی نمیتوانم با اين تعارفاتِ عهدِ عتيقی برقرار كنم. نه اينكه از سنتها بداَم بیآيد يا مثلا دشمنی با خدایِ نكرده آيينهایِ باستانیِ ايرانِ چهارهزارساله داشته باشم كه حالا برایاش پخی هم نمانده، نه! اصلا قضيه بالكل برایام علیالسويه است. میدانم حتا آناهيتا هم باهام مخالف است در اين زمينه اما كاریش نمیتوانم بكنم. شده است عينِ مسلمانیمان؛ دوهزار ركعت نمازِ مستحبی میخوانيم اما نمازِ واجبامان قضا میشود. بعد از غذا به نيتِ استحباب دراز میكشيم اما به همسايهمان سلام نميكنيم.
شبها برایِ امام حسين سينه میزنيم صبح ربا میخوريم، نصفِ شب نمازِ شب میخوانيم اما بزرگترهامان را، مسنترهامان را، تنهايانمان را میرنجانيم. نه اينكه اينها بد باشد. نعوذبا...، نه. فقط میخواهم بگويم بعضی وقتها فرع را بر اصل چيره میكنيم. حالا هم شده اين حكايتِ چهارشنبه سوری. سدتا اساماس رسيده كه آتش را جانامان پاك كناد و بديهامان را زردی دهاد و خوبیهامان را كوفت شواد و تبريك بر اين كهن آيين و هزار مزخرفِ ديگر كه يعني مثلا ما چه داشتيم و چه كرديم و چه بوديم. رها كن آقا كدام آيين، كدام آتش، كدام پاكی؟ میترسم سينهچاكانِ آيينهایِ پدری قداره ببندنداَم، ورنه میگفتم كه خودِ عيد هم برایام يك بازیِ دمِ دستیِ تعطيلات پركنی است نه هرچيزِ مزخرفی كه بهاش میچسبانند، اما در هرحال افتادهايم توش و چارهیی هم نيست جز اينكه تحمل كنيم. معلوم است كه اصلا منظورم مقابله با آن نيست كه نتيجهاش همين می شود كه مشتی پسر و دخترِ درِپيت به جایِ آتش بازی بيفتند به جانِ گوش و جسم و جان و ذهنِ بندهگانِ خدایی كه میخواهند شبِ چهارشنبه را استراحتی بكنند يا بيرونی بروند يا هر كاری بكنند يا مثلِ من مثلا چيزي بنويسند و چيزكی بخوانند و تمامِ آرامشاشان را برایِ يكسالِ آينده سلب كنند؛ زرشك باد بر چنين آيينی. حالا شما بگو خب مردم خراب میكنند چه ربطي به آيين دارد. من هم می گويم ندارد اما در شرايطی كه برایِ پرداختِ قبضِ آب بايد يكساعتِ تمام تویِ صف بهايستی ديگر اين حرفها كمی احساسِ مسخرهیِ خودراحتبيني است. بگذريم كه همين چند تا دوست هم ازاَم میبرد. فقط ماندهام با اين تعطيلاتِ عيد چه كنم كه اگر به من بود جمعه را هم نمیگذاشتم تعطيل بشود، آن هم در مملكتی كه خود به خود در هر هفته تعطيل است. لابد ملاحظه كردهايد كه رسانهیِ رسمی هم الحمدا... اين آيينِ دلنشينِ ترقهسوری را به رسمين شناخت، فقط اعلام شد كه همان آتشی باشد بهتر است از تير و ترقه. سهپلشك!
دوم؛ البته واضح و مبرهن است كه بعضي هم از اين تعطيلاتِ پايانِ سال يا به عبارتي شروعِ سال براي ذخيره كردن و تنظيمِ انرژی و برنامه برایِ يك سالِ آينده استفاده میكنند كه اگر چنين است پس هر روزتان عيد باد.
سوم؛ انرژیِ هستهیی.
بیشك اين هم پيامِنوروزِ امسال خواهد بود. دوستانی كه يادشان نيست بگويم نگاهی بیاندازند به همين پروژهیِ انرژیِ صلحآميزِ هستهیی. اگرچه چنانكه قبلتر هم گفتم من با داشتنِ آن نه تنها مخالف نيستم كه برایِ داشتناش افتخار هم میكنم اما میخواهم بگويم كه چهگونه میشود در عرضِ كمتر از يكماه يك مسالهیِ امنيتِ ملی را به يك جكِ درپيت تبديل كرد. حالا بگوييد دستِ انگليس در كار نيست. راستی من يك چيز را ياداَم رفته. آنروزها كه ما مغولهایِ وحشی را مسلمان میكرديم، هرگز سلاحی در دست داشتيم يا در نگاه و انديشه و ذهنامان سلاحی بران برق میزد. همچنان تاكيد میكنم انرژیِ هستهیی حقِ مسلمِ مااست، به شرطی كه غافل نشويم از وعدهها و وعيدها، از عوامفريبیها، از توطيهها، از ظهورِ استعمارِ جديد، از غروبِ انديشه، از افولِ هنر، از زخم، از رنجِ انسانهایِ در بندِ جهان.يا علی!
2006/03/15
2006/03/04
ده فرمان برایِ نوشتن
ده فرمان برایِ نويسندهگان
استيفن ويزينسكی
ترجمهیِ مينو مشيري
برگفته شده از مجلهیِ بخارا 20
1- از ميگساری، سيگار و مواد مخدر پرهيز كن
برایِ نوشتن به عقلِ سليم نياز داريد
2- از تجملگرایی اجتناب كن
برایِ نويسنده شدن، احتياج به استعداد و زمان است. زمان برایِ مشاهده، مطالعه و انديشيدن. پس برایِ به دست آوردنِ چيزهایِ زايد يك ساعت را هم نبايد در تلاشِ پول در آوردن از دست داد. اگر اين اقبال را نداشتهايد كه ثروتمند به دنيا بیآييد، بهتر است كه خود را آمادهیِ يك زندهگیِ ساده و بیزرق و برق كنيد. البته بالزاك تا حدودی الهام از گرايشاش میگرفت؛ در قرض بالا آوردن و حيف و ميلِ ثروتاش. اما آنهایی كه به ولخرجیِ خود گرايش دارند، اكثرا ناكام میمانند. در بيستوچهار سالهگی پس از شكستِ شورشِ بوداپست در سالِ 1956، با فقط پنجاه واژه دانشِ زبانِ انگليسي خود را در كانادا يافتم. وقتی كه درك كردم كه منبعد نويسندهیی بیبهره از زبانی برایِ نوشتن شدهام، با آسانسور به بالاترين طبقهیِ ساختمانی بزرگ در خيابانِ منچستر در شهرِ مونترال رفتم. میخواستم از آن بالا خوداَم را در خلا پرتاب كنم. وقتی از بالایِ بام پايين را نگريستم، از تصورِ مردن بيش از حد ترسيدم، اما ترسِ بيشتری از شكستنِ ستونِ فقراتام و سپری كردنِ مابقیِ عمر رویِ صندلیِ چرخدار گريبانام را گرفت. تصميم گرفتم به زبانِ انگليسي بنويسم. كاشف به عمل آمد كه آموختنِ نوشتن به زبانی ديگر به مراتب آسانتر از خودِ نوشتن است. در نتيجه شش سالِ آزگار را در مرزِ فقر سپری كردم، تا توانستم سرانجام كتابِ "در تحسينِ زنانِ جاافتاده" را بنويسم. اگر هوش و حواسام را به البسه و اتومبيل داده بودم بیترديد از عهدهیِ اين كار بر نمیآمدم، يعني اگر تنها انتخابِ ديگراَم بامِ آن آسمانخراشِ كذايي نبود. از نويسندهگانِ مهاجری كه میشناختم، تعدادی به دنبالِ كارهایِ كوچكی چون فروشندهگی يا پيشخدمتی رفتند تا به گفتهیِ خوداِشان نخست دارایِ يك پايهیِ اقتصادی شوند و سپس با نويسندهگی امرارِ معاش كنند. يكی از آنها هماكنون صاحبِ رستورانهایِ زنجيرهیی است و ثروتمندتر از آنچه من هرگز خواباش را ببينم. اما نه او و نه سايرين ديگر هرگز دست به قلم نبردند. اين شما هستيد كه بايد تصميم بگيريد، كدام برایِتان اهميتِِ بيشتری دارد؛ زندهگیِ خوب و مرفه يا خوب نوشتن. خود را اسيرِ جاهطلبیهایِ متضاد نكنيد.
3- خيالپردازی كن و بنويس. خيالپردازی كن و از نو بنويس
هرگز به كسی اجازه ندهيد، كه به شما بگويد؛ چشم دوختن در خلا اتلافِ وقت است. تنها راهِ متصورشدنِ جهانِ تخيلی همين است. من هيچگاه مقابلِ صفحهیِ كاغذِ سفيدی ننشستهام تا چيزی اختراع كنم. شخصيتهایِ كتابهایام، زندهگی و جدالِ آنها حاصلِ تخيلاتِ من هستند، وقتي صحنهیی در ذهنام شكل گرفت و متصور شدم، شخصيتها چه احساسي دارند و چه میگويند و چه میكنند، قلم و كاغذ بر میدارم و میكوشم گزارشی از آنچه را در مغزاَم ديدهام رویِ كاغذ بیآورم. پس از نوشتنِ گزارش و ماشين كردناش، آن را از نو میخوانم و میبينم نوشتهام بيشتر يا مبهم است يا نادرست است يا ثقيل يا باورنكردنی است. به اين ترتيب چركنويسِ ماشين شده به نوعی منتقدِ تصوراتام میشود و من مجددا به سراغِ خيال پردازیهایام میروم تا بتوانم متن را اصلاح كنم و بهبود بخشم. اين طرزِ كار به من تفهيم كرد كه پس از فراگرفتنِ انگليسي مسالهیِ اساسی من تسلط بر يك زبان نبوده، بلكه مثلِ هميشه نظم و نظامبخشيدن به افكارِ ذهنام است.
4- خودپسند مباش
اكثر كتايهاي بد را نويسندهگاني مينويسند كه ميكوشند خود را توجيه كنند. اگر نويسندهيي متفرعن، الكلي نيز باشد، دوستداشتنيترين شخصيتي را كه در كتاباش خلق ميكند يك الكليك است. اين قبيل كارها براي خواننده بسيار ملالآور است. اگر ميپنداريد كه شما انساني عاقل، منطقي، سخاوتمند، موهبتي براي جنس مخالف و يا قرباني موقعيتها هستيد، پس آن آشنايي كامل را باخود نداريد كه بتوانيد نويسنده شويد. 27 ساله بودم كه از جديگرفتن خود دست برداشتم و از همان زمان به خودم چون يك مادهي اوليه مينگرم. استفادهام از خود استفادهيي است كه هنرپيشه از پيشهاش ميكند؛ تمام شخصيتهاي كتابهايام از زن و مرد و نيك و بد، از درون خودم بهعلاوهیِ مشاهداتام سرچشمه ميگيرند.
5- فروتن مباش
فروتني بهانهیی است براي بيقيدي، كاهلي و خودپرستي. جاهطلبيهاي كوچك به تلاشهاي اندك نياز دارد. من هرگز نويسندهي خوبي را نشناختهام كه نخواهد نويسندهي بزرگي شود.
6- همواره فكراَت را رویِ نويسندهگانِ بزرگ متمركز كن
بالزاك در "آرزویِ بر باد رفته" می نويسد: "يك نابغه آثاراَش را با اشكهایاش آبياریمیكند." طرد شدن، شكست، تمسخر، بدبختي و مبارزهیِ بیامان با محدودههایِ شخصی، رويدادهایِ اصلیِ زندهگیِ هنرمندانِ بزرگ است و اگر مايليد شريكِ اقبالِ آنها شويد، بايد به تقليدشان، پوست كلفت هم بشويد. برایام خيلی اتفاق افتاده كه با مرورِ جلدِ اولِ زندهگینامهیِ گراهام گرين؛ "نوعی زندهگی" كه از كشمكشهایِ ابتداییِ كارِ نويسندهگیاش تعريف میكند، به زندهگی از نو اميدوار شوم. اين توفيق را داشتم كه در خانهیِ كوچكِ دو اتاقهاش در آنتيب (يك وجب جا برایِ اين مردِ بزرگ) از او ديدار كنم. تنها تجملِ خانهاش سوايِ كتابهایاش، هوایِ لطيف و منظرهیِ دريا بود. به نظر میرسيد كه نيازاش به لوازم اندك است و ترديدي ندارم اين وارستهگی با آزادیِ درونیِ آثارش ربطِ مستقيم دارد. با اينكه ادعا میكرد نوشتههایاش از رویِ تفنن و برایِ پول درآوردن است. او نويسندهیی است تحتِ نفوذِ وسوسههایاش و بیاعتنا به سبك و سياق و ايديولوژیهایِ رايجِ روز، و اين آزادهگی به خوانندهگاناش هم منتقل میشود. گراهام گرين شما را از بارِ سازشهایی كه به ناچار به آنها تن دادهايد و بر دوش میكشيد، رهایی میبخشد؛ دستكم تا زمانی كه نوشتههایاش را مطالعه میكنيد. چنين پيكاری بزرگ فقط توسطِ نويسندهیی با زندهگانیِ بسيار ساده امكانپذير است.
7- روزی را بدونِ مطالعهیِ چند صفحه از آثارِ بزرگان سپری نكن
در نوجوانی میخواستم رهبرِ اركستر شوم و تعليماتی نيز در اين زمينه ديدم. عادتِ پايداری از اين دانشِ موسيقی برایام به جا مانده است كه تصور میكنم اين عادت برایِ نويسندهگان به همان اندازه ضروری است؛ مطالعهیِ روزانه و مستمرِ شاهكارها. اكثرِ موسيقیدانانِ حرفهیی در هر سطح، صدها قطعه موسيقی را از حفظ دارند. اكثرِ نويسندهگان اما از ادبياتِ كلاسيك خاطراتی گنگ در ذهن باقی دارند. (اين يكی از دلايلي است كه موسيقيدانِ موجه از نويسندهیِ موجه بيشتر است) اگر يك نوازندهیِ ويولون دارایِ همان تكنيكی باشد كه اكثرِ نويسندهگانی كه آثارشان را چاپ میكنند، هرگز نمیتواند در اركستری استخدام شود. حقيقت اين است كه فقط با مطالعهیِ دقيقِ آثارِ ادبیِ بدونِنقص و توجه به اسلوبِ ويژهیی كه استادانِ بزرگ برایِ جملهبندی، تاكيد، نگاه، انتخابِ كلمات، داستانپردازی، تخيل، كلمات، پاراگرافها و فصلهایِ يك كتاب انتخاب كردهاند، میتوان آنچه را بايد در بارهیِ تكنيك ياد گرفت به دست آوريد. اما توجه كنيد كه آنچه تا كنون به كار گرفته شده، نمیتواند نوآفرينی را به شما بیآموزد، اما در عوض با دركِ فنآوریهایِ استادان، اقبالِ بيشتری برایِ پروراندنِ تكنيكِ شخصیتان خواهيد داشت. به گفتهیِ شطرنجبازان، شطرنجبازِ بزرگی تاكنون نبوده است كه بازیهایِ قهرمانانِ پيش از خودش را مطالعه نكرده و از حفظ نداشته باشد. هرگاه وسوسه شديد روده درازی كنيد، داستانهایِ كوتاهِ هاينريش فون كلايست را مطالعه كنيد كه در تاريخِ ادبياتِ غرب به نسبتِ نويسندهگانِ ديگر با كمترين كلمات بيشترين حرفها را میزند. من همواره نوشتههایِ او را میخوانم، همراه با نوشتههایِسويفت، استرن، مارك تواين و شكسپير. دستكم سالی يكبار اقلا آثارِ پوشكين، گوگول، تولستوی، داستايوفسكی، ستاندال، بالزاك و ديگران را مطالعه میكنم. به عقيدهیِ من كلايست و رماننويسانِ بزرگِ فرانسوی و روسی استادانِ نثر هستند. نوابغي كه توانِ رقابت با آنان نيست و نظيرشان را فقط در موسيقیِ باخ تا بتهوون میتوان يافت. من میكوشم هر روز چيزی از آنها بیآموزم. اين تكنيكِ من است.
8- از پرستشِ لندن و پاريس و نيويورك اجتناب كن
اغلب به اشخاصی بر میخورم كه رويایِ نويسنده شدن را در سر میپرورانند و ساكنِ شهرستانهایِ دورافتادهیی هستند. اين افراد بر اين باوراَند كه آنهایی كه در پايتختهایِ بزرگ اسكان دارند، به اطلاعاتِ ويژه و بيهمتایِ هنری دسترسی دارند كه خوداِشان ندارند. در نتيجه نقدِ كتابهایِ روز را میخوانند، برنامههایِ هنریِ تلهویزيون را میبينند تا در جريانِ امورِ فرهنگیِ روز قرار گيرند و بدانند هنرِ راستين چيست و چه عواملی لازم است دغدغهیِ خاطرِ انديشمندان باشد. يك شهرستانی معمولا فردی باهوش و با استعداد است، اما اغلب دنبالهرویِ عقيدهیِ اولين روزنامهنگار يا يك دانشگاهیِ خوشبيان دربارهیِ برترين سبكِ ادبی میشود و بدينسان با درآوردنِ ادایِ ابلهانی كه فقط بلداَند تظاهر كنند، به قريحهی شخصیاش خيانت میكند. حتا اگر در آخرِ دنيا هم زندهگی میكنيد، دليلی ندارد خود را خارج از محدوده به حساب بیآوريد. اگر دارایِ كتابخانهیی از كتابهایِ جيبیِ نويسندهگانِ بزرگ هستيد و اگر اين كتابها را مرتب مطالعه میكنيد، دسترسیِ شما به رمز و رازهایِ ادبی به مراتب افزونتر از افرادِ خودنمایی است كه در شهرهایِ بزرگ از ادبيات و هنر دم میزنند. با يك منتقدِ نيويوركی آشنا هستم كه هرگز اثری از تولستوی نخوانده و به اين كارش افتخار هم میكند.
9- به خاطرِ لذتِ شخصیات بنويس
هرگز هيچ نويسندهیی موردِ عنايتِ خوانندهگاناش قرار نگرفته مگر اينكه خوانندهگاناش كم و بيش در سطحِ هوشمندیِ خودِ او باشند، برداشتی كم و بيش مشترك از زندهگی، مرگ، عشق، خيانت، سياست و پول داشته باشند. اينها را میگويم تا بدانيد هيچ لزومی ندارد كه خوداِتان را مجبور كنيد به چيزی دل دهيد كه برایاتان ملالآور است. در جوانی خيلی سعي كردم در نوشتههایام در بارهیِ البسه يا ميز يا اسباب و اثاث قلمفرسایی كنم. كوچكترين علاقهیی به البسه و اثاثيه نداشتم، اما چون بالزاك علاقهیی مفرط به اين چيزها نشان میداد و اين علاقه را با قدرتِ تمام به من انتقال میداد، میپنداشتم برایِ اينكه نويسندهیِ خوبی شوم، لازم است هنرِ نگارشِ پاراگرافهایِ شورانگيز دربارهیِ ميز و صندلی و گنجه را فرا بگيرم. شكستی كه به دنبالِ آن برایام به وجود آمد، به همراهِ زحمتهایِ طاقتفرسایی كه برایِ اين كار كشيده بودم مرا كاملا از شور و شوقِ اين موضوع نجات داد. حالا ديگر فقط دربارهیِ مطالبی مینويسم كه برایام جالباند. دنبالِ مطلب نمیگردم. سوژهیِ من همانی است كه نمیتوانم دربارهیِ آن فكر نكنم. ستاندال گفته است كه ادبيات هنرِ كنارگذاشتن است. من هم هرچه را كه به نظراَم مهم نمیآيند، كنار میگذارم. در شرحِ شخصيتها فقط اعمال، حرفها، افكار و احساساتاشان برایام مهم است؛ هر آنچه در ديگران و در خوداَم برایام جالب، حيرتآور، زننده، خندهآور و تحسين برانگيز بودهاند. بدونِ شك آسان نيست كه فقط به آنچه برایمان جالب است، اكتفا كنيم. همه دوست داريم به عنوانِ فردی كه نسبت به همهچيز توجه نشان میدهد شناخته شويم. آيا كسی ميانِ ما هست كه شبی را در جمعي گذرانده باشد و وانمود نكرده باشد كه فلان مطلب برایاش بسيار جالبِ توجه است؟ اما وقتِ نوشتن، شما بايد در برابرِ اين وسوسه ايستادهگی كنيد و هنگامی كه نوشتارتان را مجددا خوانديد، از خود سوآل كنيد؛ آيا اين مطلب حقيقتا برایام جالب است؟
10- به سهولت راضی نشو
اكثرِ كتابهایِجديدی كه میخوانم به نظرم نيمه تمام میآيند. نويسنده به وضوح از شعفِ اينكه چيزی كه نوشته كم و بيش قابلِ چاپ بوده، سراغِ مطلبِ ديگری رفته است. نويسندهگی زمانی برایِ من شورانگيز میشود كه به فصلی كه يكی دو ماه پيش نوشتهام رجوع كنم. در اين موقع بيشتر مانندِ خواننده تا نويسنده به آن مینگرم و هرچند بار هم در ابتدا اين فصل را از نو نوشته باشم، هميشه به جملاتی بر میخورم كه شفاف نيستند، يا صفاتی پيدا میكنم كه دقيق نيستند و يا تكراریاند. گاهي صحنههایِ كاملی پيدا میكنم كه گرچه حقيقی و باور كردنیاند اما كمكی به فهمِ بيشتر از شخصيتها يا داستان نمیكنند و در نتيجه لازم است، حذف شوند. در اين مقطع است كه آن فصل را آنقدر نشخوار میكنم تا از حفظ شوم. سپس واژه به واژه برایِ هر گوشِ شنوایی از بر میخوانم؛ اگر نتوانستم قسمتی از فصل را به ياد بیآورم معمولا متوجه میشوم كه آن فصل میلنگد. حافظه منتقدِ خوبی است.
استيفن ويزينسكی
ترجمهیِ مينو مشيري
برگفته شده از مجلهیِ بخارا 20
1- از ميگساری، سيگار و مواد مخدر پرهيز كن
برایِ نوشتن به عقلِ سليم نياز داريد
2- از تجملگرایی اجتناب كن
برایِ نويسنده شدن، احتياج به استعداد و زمان است. زمان برایِ مشاهده، مطالعه و انديشيدن. پس برایِ به دست آوردنِ چيزهایِ زايد يك ساعت را هم نبايد در تلاشِ پول در آوردن از دست داد. اگر اين اقبال را نداشتهايد كه ثروتمند به دنيا بیآييد، بهتر است كه خود را آمادهیِ يك زندهگیِ ساده و بیزرق و برق كنيد. البته بالزاك تا حدودی الهام از گرايشاش میگرفت؛ در قرض بالا آوردن و حيف و ميلِ ثروتاش. اما آنهایی كه به ولخرجیِ خود گرايش دارند، اكثرا ناكام میمانند. در بيستوچهار سالهگی پس از شكستِ شورشِ بوداپست در سالِ 1956، با فقط پنجاه واژه دانشِ زبانِ انگليسي خود را در كانادا يافتم. وقتی كه درك كردم كه منبعد نويسندهیی بیبهره از زبانی برایِ نوشتن شدهام، با آسانسور به بالاترين طبقهیِ ساختمانی بزرگ در خيابانِ منچستر در شهرِ مونترال رفتم. میخواستم از آن بالا خوداَم را در خلا پرتاب كنم. وقتی از بالایِ بام پايين را نگريستم، از تصورِ مردن بيش از حد ترسيدم، اما ترسِ بيشتری از شكستنِ ستونِ فقراتام و سپری كردنِ مابقیِ عمر رویِ صندلیِ چرخدار گريبانام را گرفت. تصميم گرفتم به زبانِ انگليسي بنويسم. كاشف به عمل آمد كه آموختنِ نوشتن به زبانی ديگر به مراتب آسانتر از خودِ نوشتن است. در نتيجه شش سالِ آزگار را در مرزِ فقر سپری كردم، تا توانستم سرانجام كتابِ "در تحسينِ زنانِ جاافتاده" را بنويسم. اگر هوش و حواسام را به البسه و اتومبيل داده بودم بیترديد از عهدهیِ اين كار بر نمیآمدم، يعني اگر تنها انتخابِ ديگراَم بامِ آن آسمانخراشِ كذايي نبود. از نويسندهگانِ مهاجری كه میشناختم، تعدادی به دنبالِ كارهایِ كوچكی چون فروشندهگی يا پيشخدمتی رفتند تا به گفتهیِ خوداِشان نخست دارایِ يك پايهیِ اقتصادی شوند و سپس با نويسندهگی امرارِ معاش كنند. يكی از آنها هماكنون صاحبِ رستورانهایِ زنجيرهیی است و ثروتمندتر از آنچه من هرگز خواباش را ببينم. اما نه او و نه سايرين ديگر هرگز دست به قلم نبردند. اين شما هستيد كه بايد تصميم بگيريد، كدام برایِتان اهميتِِ بيشتری دارد؛ زندهگیِ خوب و مرفه يا خوب نوشتن. خود را اسيرِ جاهطلبیهایِ متضاد نكنيد.
3- خيالپردازی كن و بنويس. خيالپردازی كن و از نو بنويس
هرگز به كسی اجازه ندهيد، كه به شما بگويد؛ چشم دوختن در خلا اتلافِ وقت است. تنها راهِ متصورشدنِ جهانِ تخيلی همين است. من هيچگاه مقابلِ صفحهیِ كاغذِ سفيدی ننشستهام تا چيزی اختراع كنم. شخصيتهایِ كتابهایام، زندهگی و جدالِ آنها حاصلِ تخيلاتِ من هستند، وقتي صحنهیی در ذهنام شكل گرفت و متصور شدم، شخصيتها چه احساسي دارند و چه میگويند و چه میكنند، قلم و كاغذ بر میدارم و میكوشم گزارشی از آنچه را در مغزاَم ديدهام رویِ كاغذ بیآورم. پس از نوشتنِ گزارش و ماشين كردناش، آن را از نو میخوانم و میبينم نوشتهام بيشتر يا مبهم است يا نادرست است يا ثقيل يا باورنكردنی است. به اين ترتيب چركنويسِ ماشين شده به نوعی منتقدِ تصوراتام میشود و من مجددا به سراغِ خيال پردازیهایام میروم تا بتوانم متن را اصلاح كنم و بهبود بخشم. اين طرزِ كار به من تفهيم كرد كه پس از فراگرفتنِ انگليسي مسالهیِ اساسی من تسلط بر يك زبان نبوده، بلكه مثلِ هميشه نظم و نظامبخشيدن به افكارِ ذهنام است.
4- خودپسند مباش
اكثر كتايهاي بد را نويسندهگاني مينويسند كه ميكوشند خود را توجيه كنند. اگر نويسندهيي متفرعن، الكلي نيز باشد، دوستداشتنيترين شخصيتي را كه در كتاباش خلق ميكند يك الكليك است. اين قبيل كارها براي خواننده بسيار ملالآور است. اگر ميپنداريد كه شما انساني عاقل، منطقي، سخاوتمند، موهبتي براي جنس مخالف و يا قرباني موقعيتها هستيد، پس آن آشنايي كامل را باخود نداريد كه بتوانيد نويسنده شويد. 27 ساله بودم كه از جديگرفتن خود دست برداشتم و از همان زمان به خودم چون يك مادهي اوليه مينگرم. استفادهام از خود استفادهيي است كه هنرپيشه از پيشهاش ميكند؛ تمام شخصيتهاي كتابهايام از زن و مرد و نيك و بد، از درون خودم بهعلاوهیِ مشاهداتام سرچشمه ميگيرند.
5- فروتن مباش
فروتني بهانهیی است براي بيقيدي، كاهلي و خودپرستي. جاهطلبيهاي كوچك به تلاشهاي اندك نياز دارد. من هرگز نويسندهي خوبي را نشناختهام كه نخواهد نويسندهي بزرگي شود.
6- همواره فكراَت را رویِ نويسندهگانِ بزرگ متمركز كن
بالزاك در "آرزویِ بر باد رفته" می نويسد: "يك نابغه آثاراَش را با اشكهایاش آبياریمیكند." طرد شدن، شكست، تمسخر، بدبختي و مبارزهیِ بیامان با محدودههایِ شخصی، رويدادهایِ اصلیِ زندهگیِ هنرمندانِ بزرگ است و اگر مايليد شريكِ اقبالِ آنها شويد، بايد به تقليدشان، پوست كلفت هم بشويد. برایام خيلی اتفاق افتاده كه با مرورِ جلدِ اولِ زندهگینامهیِ گراهام گرين؛ "نوعی زندهگی" كه از كشمكشهایِ ابتداییِ كارِ نويسندهگیاش تعريف میكند، به زندهگی از نو اميدوار شوم. اين توفيق را داشتم كه در خانهیِ كوچكِ دو اتاقهاش در آنتيب (يك وجب جا برایِ اين مردِ بزرگ) از او ديدار كنم. تنها تجملِ خانهاش سوايِ كتابهایاش، هوایِ لطيف و منظرهیِ دريا بود. به نظر میرسيد كه نيازاش به لوازم اندك است و ترديدي ندارم اين وارستهگی با آزادیِ درونیِ آثارش ربطِ مستقيم دارد. با اينكه ادعا میكرد نوشتههایاش از رویِ تفنن و برایِ پول درآوردن است. او نويسندهیی است تحتِ نفوذِ وسوسههایاش و بیاعتنا به سبك و سياق و ايديولوژیهایِ رايجِ روز، و اين آزادهگی به خوانندهگاناش هم منتقل میشود. گراهام گرين شما را از بارِ سازشهایی كه به ناچار به آنها تن دادهايد و بر دوش میكشيد، رهایی میبخشد؛ دستكم تا زمانی كه نوشتههایاش را مطالعه میكنيد. چنين پيكاری بزرگ فقط توسطِ نويسندهیی با زندهگانیِ بسيار ساده امكانپذير است.
7- روزی را بدونِ مطالعهیِ چند صفحه از آثارِ بزرگان سپری نكن
در نوجوانی میخواستم رهبرِ اركستر شوم و تعليماتی نيز در اين زمينه ديدم. عادتِ پايداری از اين دانشِ موسيقی برایام به جا مانده است كه تصور میكنم اين عادت برایِ نويسندهگان به همان اندازه ضروری است؛ مطالعهیِ روزانه و مستمرِ شاهكارها. اكثرِ موسيقیدانانِ حرفهیی در هر سطح، صدها قطعه موسيقی را از حفظ دارند. اكثرِ نويسندهگان اما از ادبياتِ كلاسيك خاطراتی گنگ در ذهن باقی دارند. (اين يكی از دلايلي است كه موسيقيدانِ موجه از نويسندهیِ موجه بيشتر است) اگر يك نوازندهیِ ويولون دارایِ همان تكنيكی باشد كه اكثرِ نويسندهگانی كه آثارشان را چاپ میكنند، هرگز نمیتواند در اركستری استخدام شود. حقيقت اين است كه فقط با مطالعهیِ دقيقِ آثارِ ادبیِ بدونِنقص و توجه به اسلوبِ ويژهیی كه استادانِ بزرگ برایِ جملهبندی، تاكيد، نگاه، انتخابِ كلمات، داستانپردازی، تخيل، كلمات، پاراگرافها و فصلهایِ يك كتاب انتخاب كردهاند، میتوان آنچه را بايد در بارهیِ تكنيك ياد گرفت به دست آوريد. اما توجه كنيد كه آنچه تا كنون به كار گرفته شده، نمیتواند نوآفرينی را به شما بیآموزد، اما در عوض با دركِ فنآوریهایِ استادان، اقبالِ بيشتری برایِ پروراندنِ تكنيكِ شخصیتان خواهيد داشت. به گفتهیِ شطرنجبازان، شطرنجبازِ بزرگی تاكنون نبوده است كه بازیهایِ قهرمانانِ پيش از خودش را مطالعه نكرده و از حفظ نداشته باشد. هرگاه وسوسه شديد روده درازی كنيد، داستانهایِ كوتاهِ هاينريش فون كلايست را مطالعه كنيد كه در تاريخِ ادبياتِ غرب به نسبتِ نويسندهگانِ ديگر با كمترين كلمات بيشترين حرفها را میزند. من همواره نوشتههایِ او را میخوانم، همراه با نوشتههایِسويفت، استرن، مارك تواين و شكسپير. دستكم سالی يكبار اقلا آثارِ پوشكين، گوگول، تولستوی، داستايوفسكی، ستاندال، بالزاك و ديگران را مطالعه میكنم. به عقيدهیِ من كلايست و رماننويسانِ بزرگِ فرانسوی و روسی استادانِ نثر هستند. نوابغي كه توانِ رقابت با آنان نيست و نظيرشان را فقط در موسيقیِ باخ تا بتهوون میتوان يافت. من میكوشم هر روز چيزی از آنها بیآموزم. اين تكنيكِ من است.
8- از پرستشِ لندن و پاريس و نيويورك اجتناب كن
اغلب به اشخاصی بر میخورم كه رويایِ نويسنده شدن را در سر میپرورانند و ساكنِ شهرستانهایِ دورافتادهیی هستند. اين افراد بر اين باوراَند كه آنهایی كه در پايتختهایِ بزرگ اسكان دارند، به اطلاعاتِ ويژه و بيهمتایِ هنری دسترسی دارند كه خوداِشان ندارند. در نتيجه نقدِ كتابهایِ روز را میخوانند، برنامههایِ هنریِ تلهویزيون را میبينند تا در جريانِ امورِ فرهنگیِ روز قرار گيرند و بدانند هنرِ راستين چيست و چه عواملی لازم است دغدغهیِ خاطرِ انديشمندان باشد. يك شهرستانی معمولا فردی باهوش و با استعداد است، اما اغلب دنبالهرویِ عقيدهیِ اولين روزنامهنگار يا يك دانشگاهیِ خوشبيان دربارهیِ برترين سبكِ ادبی میشود و بدينسان با درآوردنِ ادایِ ابلهانی كه فقط بلداَند تظاهر كنند، به قريحهی شخصیاش خيانت میكند. حتا اگر در آخرِ دنيا هم زندهگی میكنيد، دليلی ندارد خود را خارج از محدوده به حساب بیآوريد. اگر دارایِ كتابخانهیی از كتابهایِ جيبیِ نويسندهگانِ بزرگ هستيد و اگر اين كتابها را مرتب مطالعه میكنيد، دسترسیِ شما به رمز و رازهایِ ادبی به مراتب افزونتر از افرادِ خودنمایی است كه در شهرهایِ بزرگ از ادبيات و هنر دم میزنند. با يك منتقدِ نيويوركی آشنا هستم كه هرگز اثری از تولستوی نخوانده و به اين كارش افتخار هم میكند.
9- به خاطرِ لذتِ شخصیات بنويس
هرگز هيچ نويسندهیی موردِ عنايتِ خوانندهگاناش قرار نگرفته مگر اينكه خوانندهگاناش كم و بيش در سطحِ هوشمندیِ خودِ او باشند، برداشتی كم و بيش مشترك از زندهگی، مرگ، عشق، خيانت، سياست و پول داشته باشند. اينها را میگويم تا بدانيد هيچ لزومی ندارد كه خوداِتان را مجبور كنيد به چيزی دل دهيد كه برایاتان ملالآور است. در جوانی خيلی سعي كردم در نوشتههایام در بارهیِ البسه يا ميز يا اسباب و اثاث قلمفرسایی كنم. كوچكترين علاقهیی به البسه و اثاثيه نداشتم، اما چون بالزاك علاقهیی مفرط به اين چيزها نشان میداد و اين علاقه را با قدرتِ تمام به من انتقال میداد، میپنداشتم برایِ اينكه نويسندهیِ خوبی شوم، لازم است هنرِ نگارشِ پاراگرافهایِ شورانگيز دربارهیِ ميز و صندلی و گنجه را فرا بگيرم. شكستی كه به دنبالِ آن برایام به وجود آمد، به همراهِ زحمتهایِ طاقتفرسایی كه برایِ اين كار كشيده بودم مرا كاملا از شور و شوقِ اين موضوع نجات داد. حالا ديگر فقط دربارهیِ مطالبی مینويسم كه برایام جالباند. دنبالِ مطلب نمیگردم. سوژهیِ من همانی است كه نمیتوانم دربارهیِ آن فكر نكنم. ستاندال گفته است كه ادبيات هنرِ كنارگذاشتن است. من هم هرچه را كه به نظراَم مهم نمیآيند، كنار میگذارم. در شرحِ شخصيتها فقط اعمال، حرفها، افكار و احساساتاشان برایام مهم است؛ هر آنچه در ديگران و در خوداَم برایام جالب، حيرتآور، زننده، خندهآور و تحسين برانگيز بودهاند. بدونِ شك آسان نيست كه فقط به آنچه برایمان جالب است، اكتفا كنيم. همه دوست داريم به عنوانِ فردی كه نسبت به همهچيز توجه نشان میدهد شناخته شويم. آيا كسی ميانِ ما هست كه شبی را در جمعي گذرانده باشد و وانمود نكرده باشد كه فلان مطلب برایاش بسيار جالبِ توجه است؟ اما وقتِ نوشتن، شما بايد در برابرِ اين وسوسه ايستادهگی كنيد و هنگامی كه نوشتارتان را مجددا خوانديد، از خود سوآل كنيد؛ آيا اين مطلب حقيقتا برایام جالب است؟
10- به سهولت راضی نشو
اكثرِ كتابهایِجديدی كه میخوانم به نظرم نيمه تمام میآيند. نويسنده به وضوح از شعفِ اينكه چيزی كه نوشته كم و بيش قابلِ چاپ بوده، سراغِ مطلبِ ديگری رفته است. نويسندهگی زمانی برایِ من شورانگيز میشود كه به فصلی كه يكی دو ماه پيش نوشتهام رجوع كنم. در اين موقع بيشتر مانندِ خواننده تا نويسنده به آن مینگرم و هرچند بار هم در ابتدا اين فصل را از نو نوشته باشم، هميشه به جملاتی بر میخورم كه شفاف نيستند، يا صفاتی پيدا میكنم كه دقيق نيستند و يا تكراریاند. گاهي صحنههایِ كاملی پيدا میكنم كه گرچه حقيقی و باور كردنیاند اما كمكی به فهمِ بيشتر از شخصيتها يا داستان نمیكنند و در نتيجه لازم است، حذف شوند. در اين مقطع است كه آن فصل را آنقدر نشخوار میكنم تا از حفظ شوم. سپس واژه به واژه برایِ هر گوشِ شنوایی از بر میخوانم؛ اگر نتوانستم قسمتی از فصل را به ياد بیآورم معمولا متوجه میشوم كه آن فصل میلنگد. حافظه منتقدِ خوبی است.
2006/03/03
اين تاريخِ عجيب
كمتر كسي در طولِ تاريخ شاهد بوده است كه كه يك چنين روزی را ببيند؛ همزمانیِ تاريخِ شمسي و ميلادی و قمري از لحاظِ تشابه در روز و ماه. درست است امروز مصادف بود با 12/12 شمسی، 3/3 ميلادی و 2/2 قمری. اولاش كه اين ساله بهام اساماس شد خيلی بهاش توجه نكردم اما به هر حال ديدم اين روزی است كه كمتر كسي ميتواند ببيند، پس چرا ما به عنوانِ آدمهایی كه میتوانيم شاهدِ آن باشيم از آن به عنوانِ نقطهیِ عطف برایِ تغيير و تحول استفاده نكنيم. اين شد كه به خوداَم گفتم مهم نيست عيد كي است و تحويلِ سال كي. برایِ من همين روز میتواند يك شروعِ دوباره باشد. پس اولين كاري كه كردم تغييراتي بسيار جزيي در وضعيتِ سايتِ تهآترِ كولي بود. يك بخشِ داستان بهاش اضافه كردم و البته بعضي چيزهايِ اضافي را هم فعلا كه بهاش نمی رسم حذف كردم. ميماند اينجا كه برایاش برنامه دارم البته اندك اندك. بعد هم نشستم كه برايِ يك سالِ آينده چه ميتوانم كرد. خب هر كس میتواند برایِ خودش برنامهیی جدي داشته باشد. مهم اين است كه از يك نقطه موتورِ آدم راه بیافتد. من آغازِ اين تغيير را دوست دارم امسال به جاي عيد كه واقعا برایام مضحك است و تهی، همين روز قرار دهم. شما هم.. هر روزی عيد است كه در آن بهترين باشيد.
يا علی!
يا علی!
2006/02/25
پریِ كوچكِ غمگينی
مژده از جا پريد. انگار خواباَش برده بود. با عجله شيرِ آب را باز كرد. تقهيي خورد به در. سيفون را كشيد و به ردِ گه كه پايين ميرفت، خيره شد.
- چه خبراِه اون تو ؟
و تقهي بعدي رويِ در نشست.
مادر جلويِ دستشويي واويلا گرفته بود.
- نصفهجونم كردي مادر! گفتم خدايِ نكرده اتفاقي افتاده
خنديد: خواباَم برده بود .
- الاهي بميرم. تو دستشويي؟
دستهاش را شست. مادراَش را بوسيد و گفت: مامان من تويِ دستشويي نميميرم.
قابِ چشمهايِ مادر يك لحظه خالي ماند.
پدر وسطِ هال داشت روزنامه ميخواند. مرضيه تو اتاق با موهاش ور ميرفت.
- ساعت چنداِه؟
از لايِ درِ نيمهبازِ اتاق او را ديد: ميبيني كه ندارم
- خوش به حالاِت.
هنوز از قابِ در دور نشده بود كه برگشت: مرضيه! من خواب ديدهم.
مرضيه كرمپودر را رويِ صورتاَش پخش كرد: خوابِ چي؟
جوابي نشنيد. آستانهي در خالي بود. شانهيي بالا انداخت و دورِ چشمهاش را پاك كرد.
مژده از بالكنِ اتاقاَش نگاهي به بيرون انداخت. شهر لابهلايِ رنگ ونور گم شده بود. صدايِ جيرجيركي در تاريكي برق ميزد. طنينِ شكستنِ ظرفي از آشپزخانه او را به اتاق برگرداند.
- باز چي شكستي؟
اين صدايِ آرامِ پدر بود كه مثلِ هميشه مادر را جلويِ آشپزخانه ميديد.
- يه بشقابِ ديگه!
خندهي مرضيه هم حالا با خندهي مادر و پدر قاطي شده بود.
مژده رويِ تختِخواب رها شد. غلت زد. پا شد. يك كتاب برداشت. بست. ورق زد. بست. كنار گذاشت. تلهویزيون را روشن كرد. نواري از ضبط برداشت. تلهويزيون را خاموش كرد. خوابيد. بلند شد. نشست جلوي آيينه:
- يعني من اولين كسيام كه تويِ دستشويي خواباِش برده؟
پا شد. دست كرد موهاش را از جلويِ پيشاني كنار زد و دوباره رفت روي بالكن. پايين را نگاه كرد. وسطِ سطلِ آشغالِ كنارِ خيابان، كيسهي پلاستيكيِ سياهي پرِ پوستِ هندوانه در آوايِ باد ميرقصيد. زيرِ لب گفت: قشنگ ميشود اگر يك نفر رويِ سنگفرش افتاده باشد و خوناَش شيارِ قرمزي را از جسد تا سطلِ آشغال جاري كند.
(من فكر ميكنم، اين فكر در نتيجهي ديدنِ پوستِ هندوانهها به ذهنِ او خطور كرده بود اما دوستاَم رسولِ آباديان معتقد است، چيزي در سر مژده ميگذشته كه ما از آن اطلاعي نداريم )
مژده سراَش را برگرداند:
- "اصلاً تو چه اصراري داري كه من از دستشويي بيآم بيرون؟"
- "من اصراري ندارم اما ساختِ اين قصه ايجاب ميكنه، كه اين طوري شروع بشه"
- "من ساخت و ماخت سراَم نميشه، فقط ميخوام بدونم چرا بايد از دستشويي بيآم بيرون و يهراست برم توي بالكن؟"
- "نميدونم... شايد هم واقعاً اين دو تا هيچ ارتباطي به هم نداشته باشند ولي به هرحال من به عنوانِ نويسنده حق دارم شخصيتهام رو هر جا كه ميخوام ببرم"
خنديد:
- "اگه من نخوام ؟..."
مادر آمد تو اتاق. يك جفت چشمِ آشنا از ديدنِ دختري كه لبهي بالكن نشسته بود يك لحظه لرزيدند.
- وا ! اونجا چهكار ميكني؟ ميافتي دختر!
- هيچي مامان. الان ميخوابم.
- شام خوردي؟
آهسته گفت:
- "حتماً بايد بگم نه. درستاِه؟"
و بلند به مادراَش گفت خوردم مامان. بيرون يه چيزي خوردم.
مادر زير لب غرغر كرد: تو كي رفتي بيرون كه من نفهميدم؟
من خنديدم:
- "ميبيني!؟ خيلي چيزها دستِ تو نيست. حالا هم ديگه تموماِش كن!"
تعجب نكرد. فقط پرسيد:
- "چرا"
و من نفهميدم كه پشتِ اين كلمه چه حسي نهفته بود.
- "چون تو ديگه اين شهر رو دوست نداري. اين خونه رو دوست نداري. اين دنيا رو دوست نداري."
- "اما من دوست دارم"
- "تو فقط فكر ميكني كه دوست داري"
مرضيه در راباز كرد: حواساِت كجااست؟ يه ساعتاِه صدات ميكنم.
- چي شده؟
- دوستاِت پشتِ تلفن منتظراِتاِه
- حوصله ندارم. بگو نيست. بگو خوابيده. چه ميدونم يه چيزي بهاِش بگو ديگه!
مرضيه رفت : يه روز نشد مثلِ آدم به يكي جواب بده.
- "پس چرا نرفتي؟"
- "وصلهي حرف زدن ندارم"
- "تو ديگه حوصلهي هيچي رو نداري"
خنديد. دوباره به آن پايين نگاه كرد. صدايِ بستهشدنِ در سر خورد رويِ تصويرِ مردي كه داشت با چند بستهي ميوه و دخترِ كوچكاَش ، از خيابان ميگذشت.
داد زد: آقا من ميخوام خوداَم رو از اين جا بندازم پايين
مرد گفت: باشه! و دستِ دختراَش را گرفت و پيچيد تو كوچهي بغلي.
- "به خدا هيچ كاري نداره. فقط كافياِه خوداِت رو كمي به جلو خم كني و .. تمام!"
بهاِم نگاه كرد. گفتم:
- "اگه ميترسي پاشو. پاشو برو شاماِت رو بخور... دِ پاشو ديگه!.. پس چي؟ نميترسي؟ خب ميترسي ديگه!"
از رويِ ديوارهي بالكن پريد اين طرف.
- "آدم از اين بالا كه نگاه ميكنه فكرِ پريدن هي درشتتر ميشه"
دوباره نشست رويِ لبهي بالكن و با خوداِش گفت:
- "ميترسي يا نه؟"
بعد خنديد.
(من فكر ميكنم – ببخشيد كه هي داستان را قطع ميكنم اما شما هم بايد اين حق را به من بدهيد كه دارايِ حقِ اظهار نظري هرچند بياعتبار هستم – در واقع من معتقداَم اين ترس نبود كه مژده را برگرداند، بلكه او به انتها نرسيده بود. البته اين فقط يك نظرِ ساده است و هيچ اصراري در تحميلِ آن به كسي نيست. اين حدسِ من است. همين!)
- "پس اقلاً يه جورِ ديگه"
- "مثلاً؟"
كمي فكر كرد و گفت:
- "مثلاً من به يك دنيايِ بهتري اعتقاد دارم – واقعاً هم دارم – بعد هم وقتي فكر كنم دنيايِ بهتري در انتظارِ من هست چرا زودتر خوداَم نخوام برم"
پرسيدم: "داستان شعاري نميشه؟"
گفت: "مگه چه اهميتي داره؟"
گفتم: "اين هم يه فكرياِه. اما فقط يه فكر كه خيلي با يك نتيجهگيريِ قطعي تفاوت داره"
گفت: "در هرحال نظرِ من ايناِه. حالاتو نميخواي بگي من كياَم، كجا به دنيا اومدم، كي متولد شدم، كاراَم چياِه، بابام كياِه، مادرآَم چه كاره است، اصلاً چه جوري فكر ميكنم، كجا زندهگي ميكنم؟.."
خنديدم: "پاشو دختر! ما وقتِ زيادي نداريم"
تويِ چشمهاش در آينه نگاه كرد و بلند شد رفت درِ بالكن را باز كرد.
(من بينهايت شرمندهاَم كه بريدهي روزنامهيي كه خبرِ زير را چاپ كرده بود ، ندارم و مجبوراَم آن را به صورتِ نقلِ به مضمون بيآورم. اميدواراَم در چاپهايِ بعدي بتوانم عينِ بريده را ضميمه كنم. و يا اگر كسي به آن دسترسي داسته باشد آن را به آدرسِاَم ارسال كند. البته من هنوز مطمين نيستم كه اين خبر هيچ ارتباطي با داستانِ ما داشته باشد اما مژده اصرار دارد كه حتماً اين خبر در اين جا نقل شود)
يك فيلمسازِ فرانسوي كه دوسال پيش اعلام كرده بود، در حالِ بررسيِ جهان و زندهگيِ آينده است، در يادداشتي كه پس از مرگاَش جا گذاشته بود، نوشت: من خيلي فكر كردم و به اين نتيجه رسيدم كه دنيايِ بهتري در انتظارِ مااست. من برايِ رسيدن به آن دنيا و رهايي از اين رنج و عذابِ ابدي خوداَم را ميكشم.
مژده رويِ ديوارهي بالكن ايستاد. چشمهاش را بست و خوداَش را از طبقهي پنجم رها كرد.
آبان 75- تير 76
- چه خبراِه اون تو ؟
و تقهي بعدي رويِ در نشست.
مادر جلويِ دستشويي واويلا گرفته بود.
- نصفهجونم كردي مادر! گفتم خدايِ نكرده اتفاقي افتاده
خنديد: خواباَم برده بود .
- الاهي بميرم. تو دستشويي؟
دستهاش را شست. مادراَش را بوسيد و گفت: مامان من تويِ دستشويي نميميرم.
قابِ چشمهايِ مادر يك لحظه خالي ماند.
پدر وسطِ هال داشت روزنامه ميخواند. مرضيه تو اتاق با موهاش ور ميرفت.
- ساعت چنداِه؟
از لايِ درِ نيمهبازِ اتاق او را ديد: ميبيني كه ندارم
- خوش به حالاِت.
هنوز از قابِ در دور نشده بود كه برگشت: مرضيه! من خواب ديدهم.
مرضيه كرمپودر را رويِ صورتاَش پخش كرد: خوابِ چي؟
جوابي نشنيد. آستانهي در خالي بود. شانهيي بالا انداخت و دورِ چشمهاش را پاك كرد.
مژده از بالكنِ اتاقاَش نگاهي به بيرون انداخت. شهر لابهلايِ رنگ ونور گم شده بود. صدايِ جيرجيركي در تاريكي برق ميزد. طنينِ شكستنِ ظرفي از آشپزخانه او را به اتاق برگرداند.
- باز چي شكستي؟
اين صدايِ آرامِ پدر بود كه مثلِ هميشه مادر را جلويِ آشپزخانه ميديد.
- يه بشقابِ ديگه!
خندهي مرضيه هم حالا با خندهي مادر و پدر قاطي شده بود.
مژده رويِ تختِخواب رها شد. غلت زد. پا شد. يك كتاب برداشت. بست. ورق زد. بست. كنار گذاشت. تلهویزيون را روشن كرد. نواري از ضبط برداشت. تلهويزيون را خاموش كرد. خوابيد. بلند شد. نشست جلوي آيينه:
- يعني من اولين كسيام كه تويِ دستشويي خواباِش برده؟
پا شد. دست كرد موهاش را از جلويِ پيشاني كنار زد و دوباره رفت روي بالكن. پايين را نگاه كرد. وسطِ سطلِ آشغالِ كنارِ خيابان، كيسهي پلاستيكيِ سياهي پرِ پوستِ هندوانه در آوايِ باد ميرقصيد. زيرِ لب گفت: قشنگ ميشود اگر يك نفر رويِ سنگفرش افتاده باشد و خوناَش شيارِ قرمزي را از جسد تا سطلِ آشغال جاري كند.
(من فكر ميكنم، اين فكر در نتيجهي ديدنِ پوستِ هندوانهها به ذهنِ او خطور كرده بود اما دوستاَم رسولِ آباديان معتقد است، چيزي در سر مژده ميگذشته كه ما از آن اطلاعي نداريم )
مژده سراَش را برگرداند:
- "اصلاً تو چه اصراري داري كه من از دستشويي بيآم بيرون؟"
- "من اصراري ندارم اما ساختِ اين قصه ايجاب ميكنه، كه اين طوري شروع بشه"
- "من ساخت و ماخت سراَم نميشه، فقط ميخوام بدونم چرا بايد از دستشويي بيآم بيرون و يهراست برم توي بالكن؟"
- "نميدونم... شايد هم واقعاً اين دو تا هيچ ارتباطي به هم نداشته باشند ولي به هرحال من به عنوانِ نويسنده حق دارم شخصيتهام رو هر جا كه ميخوام ببرم"
خنديد:
- "اگه من نخوام ؟..."
مادر آمد تو اتاق. يك جفت چشمِ آشنا از ديدنِ دختري كه لبهي بالكن نشسته بود يك لحظه لرزيدند.
- وا ! اونجا چهكار ميكني؟ ميافتي دختر!
- هيچي مامان. الان ميخوابم.
- شام خوردي؟
آهسته گفت:
- "حتماً بايد بگم نه. درستاِه؟"
و بلند به مادراَش گفت خوردم مامان. بيرون يه چيزي خوردم.
مادر زير لب غرغر كرد: تو كي رفتي بيرون كه من نفهميدم؟
من خنديدم:
- "ميبيني!؟ خيلي چيزها دستِ تو نيست. حالا هم ديگه تموماِش كن!"
تعجب نكرد. فقط پرسيد:
- "چرا"
و من نفهميدم كه پشتِ اين كلمه چه حسي نهفته بود.
- "چون تو ديگه اين شهر رو دوست نداري. اين خونه رو دوست نداري. اين دنيا رو دوست نداري."
- "اما من دوست دارم"
- "تو فقط فكر ميكني كه دوست داري"
مرضيه در راباز كرد: حواساِت كجااست؟ يه ساعتاِه صدات ميكنم.
- چي شده؟
- دوستاِت پشتِ تلفن منتظراِتاِه
- حوصله ندارم. بگو نيست. بگو خوابيده. چه ميدونم يه چيزي بهاِش بگو ديگه!
مرضيه رفت : يه روز نشد مثلِ آدم به يكي جواب بده.
- "پس چرا نرفتي؟"
- "وصلهي حرف زدن ندارم"
- "تو ديگه حوصلهي هيچي رو نداري"
خنديد. دوباره به آن پايين نگاه كرد. صدايِ بستهشدنِ در سر خورد رويِ تصويرِ مردي كه داشت با چند بستهي ميوه و دخترِ كوچكاَش ، از خيابان ميگذشت.
داد زد: آقا من ميخوام خوداَم رو از اين جا بندازم پايين
مرد گفت: باشه! و دستِ دختراَش را گرفت و پيچيد تو كوچهي بغلي.
- "به خدا هيچ كاري نداره. فقط كافياِه خوداِت رو كمي به جلو خم كني و .. تمام!"
بهاِم نگاه كرد. گفتم:
- "اگه ميترسي پاشو. پاشو برو شاماِت رو بخور... دِ پاشو ديگه!.. پس چي؟ نميترسي؟ خب ميترسي ديگه!"
از رويِ ديوارهي بالكن پريد اين طرف.
- "آدم از اين بالا كه نگاه ميكنه فكرِ پريدن هي درشتتر ميشه"
دوباره نشست رويِ لبهي بالكن و با خوداِش گفت:
- "ميترسي يا نه؟"
بعد خنديد.
(من فكر ميكنم – ببخشيد كه هي داستان را قطع ميكنم اما شما هم بايد اين حق را به من بدهيد كه دارايِ حقِ اظهار نظري هرچند بياعتبار هستم – در واقع من معتقداَم اين ترس نبود كه مژده را برگرداند، بلكه او به انتها نرسيده بود. البته اين فقط يك نظرِ ساده است و هيچ اصراري در تحميلِ آن به كسي نيست. اين حدسِ من است. همين!)
- "پس اقلاً يه جورِ ديگه"
- "مثلاً؟"
كمي فكر كرد و گفت:
- "مثلاً من به يك دنيايِ بهتري اعتقاد دارم – واقعاً هم دارم – بعد هم وقتي فكر كنم دنيايِ بهتري در انتظارِ من هست چرا زودتر خوداَم نخوام برم"
پرسيدم: "داستان شعاري نميشه؟"
گفت: "مگه چه اهميتي داره؟"
گفتم: "اين هم يه فكرياِه. اما فقط يه فكر كه خيلي با يك نتيجهگيريِ قطعي تفاوت داره"
گفت: "در هرحال نظرِ من ايناِه. حالاتو نميخواي بگي من كياَم، كجا به دنيا اومدم، كي متولد شدم، كاراَم چياِه، بابام كياِه، مادرآَم چه كاره است، اصلاً چه جوري فكر ميكنم، كجا زندهگي ميكنم؟.."
خنديدم: "پاشو دختر! ما وقتِ زيادي نداريم"
تويِ چشمهاش در آينه نگاه كرد و بلند شد رفت درِ بالكن را باز كرد.
(من بينهايت شرمندهاَم كه بريدهي روزنامهيي كه خبرِ زير را چاپ كرده بود ، ندارم و مجبوراَم آن را به صورتِ نقلِ به مضمون بيآورم. اميدواراَم در چاپهايِ بعدي بتوانم عينِ بريده را ضميمه كنم. و يا اگر كسي به آن دسترسي داسته باشد آن را به آدرسِاَم ارسال كند. البته من هنوز مطمين نيستم كه اين خبر هيچ ارتباطي با داستانِ ما داشته باشد اما مژده اصرار دارد كه حتماً اين خبر در اين جا نقل شود)
يك فيلمسازِ فرانسوي كه دوسال پيش اعلام كرده بود، در حالِ بررسيِ جهان و زندهگيِ آينده است، در يادداشتي كه پس از مرگاَش جا گذاشته بود، نوشت: من خيلي فكر كردم و به اين نتيجه رسيدم كه دنيايِ بهتري در انتظارِ مااست. من برايِ رسيدن به آن دنيا و رهايي از اين رنج و عذابِ ابدي خوداَم را ميكشم.
مژده رويِ ديوارهي بالكن ايستاد. چشمهاش را بست و خوداَش را از طبقهي پنجم رها كرد.
آبان 75- تير 76
2006/02/15
پدر، مادر
دوستی نازنين بعد از خواندنِ يادداشتِ دربارهیِ من كه از همين منویِ بالا هم قابلِ دسترسياست يك سوآل ازاَم پرسيده كه بارها و بارها از من پرسيدهاند، به مناسبتهایِ مختلف و معمولا دوستانی كه برایِ اولبار با من آشنا میشوند. آن هم اينكه در اين يادداشت، يا اصلا در مكالماتِ من در بارهیِ خوداَم، جایِ پدراَم كجااست؟
راستاش من خيلی در اين مورد فكر نكردهام و هر بار هم از زيرِ سوآل در رفتهام اما حالا كه پدراَم در جوارِ پروردگار آرميده است، گمان میكنم به خوداَم اقلا يك جوابِ چند سطری بدهم برایِ آنكه حداقل در ساحتِ كلمه، از بيشمار لحظهها و ساعتهایی كه از پدراَم آموختهام ياد كرده باشم. نمیدانم آيا همه اينجوری به پدر نگاه میكنند يا من يا شايد هم فقط عدهیی؛ اما به هر حال برایِ من پدر نمونهیی است از اقتدار، آرامش، سكوت، لبخند، شادمانی و اطمينان، نانآوری، خلوت، بزرگی، تكيهگاه، خردمندی، آينده و در عينِ حال معلمی است كه فقط در هنگامِ حرف زدن نمیآموزد، حتا غذا خوردناش، تلهويزيون ديدناش، چای نوشيدناش، راهرفتناش و همه و همه شكوهی از درسآموزی است. شايد برایِ همين است كه نمیتواند در يادداشتهایِ ناچيز، يا احساسی يا اساسا در روزمرههایِ گفتوگو بروز كند. برایِ من پدرام هميشه جایی در آن حريم از ذهنام داشته و دارد كه نبايد به سادهگی آغشته به مكالماتِ روزمره و آشناییها و معرفینامهها و اينها بشود.
اما مادر؛ او دلشوره است، شفقت است، ترس است، نگرانی است، دعااست، بيداری در وقتِ خواب است، نماز است، روزهیِ بی نهايت است، پيشانیِ خانه است، تابلویِ خانواده است، حضورِ لحظه به لحظه در جريانِ نفسكشيدنِ روزانه است. مادر آن لحظهیی است كه اگر از درِ يك اداره بيرونات كنند میتواني بهاش فكر كنی. مهم نيست واكنشِ او چيست، مهم است كه هست. يا مثلا اگر سدبار متنهایات را رد كنند و توهينات كنند و آزاراَت دهند و به جرمِ مدام نوشتن حقيراَت كنند، میتوانی بهاش زنگ بزنی يا برایِ دوستات پس از خوردنِ يك چای از او حرف بزنی به جایِ حرف زدن از اهانتهایی كه در هر فستيوالی نثاراَت میكنند و تازه وقتی بعدِ هرگزی آدم حسابات میكنند و عنوانِ نويسندهگی بر قامتات میچسبانند و گاهی فرازاَت میبرند و جايزههایِ بينالمللی میدهند و خارجات میفرستند و سمينار برایات میگذارند و چه و چه، باز هم میتوانی تلفن كنی كه مامان من الان اصفهانام يا مشهداَم يا بروكسل يا كلن يا آمستردام. مهم نيست كه چه بهات جواب میدهد مهم اين است كه میگويد؛ مادر مواظبِ خوداَت باش. برایِ همين است كه مادر هميشه در پيشانیِ زندهگیات حی و حاضر است و پدر در شكوهِ آرامشآفرينِ ابهام و سكوت.يا علی!
راستاش من خيلی در اين مورد فكر نكردهام و هر بار هم از زيرِ سوآل در رفتهام اما حالا كه پدراَم در جوارِ پروردگار آرميده است، گمان میكنم به خوداَم اقلا يك جوابِ چند سطری بدهم برایِ آنكه حداقل در ساحتِ كلمه، از بيشمار لحظهها و ساعتهایی كه از پدراَم آموختهام ياد كرده باشم. نمیدانم آيا همه اينجوری به پدر نگاه میكنند يا من يا شايد هم فقط عدهیی؛ اما به هر حال برایِ من پدر نمونهیی است از اقتدار، آرامش، سكوت، لبخند، شادمانی و اطمينان، نانآوری، خلوت، بزرگی، تكيهگاه، خردمندی، آينده و در عينِ حال معلمی است كه فقط در هنگامِ حرف زدن نمیآموزد، حتا غذا خوردناش، تلهويزيون ديدناش، چای نوشيدناش، راهرفتناش و همه و همه شكوهی از درسآموزی است. شايد برایِ همين است كه نمیتواند در يادداشتهایِ ناچيز، يا احساسی يا اساسا در روزمرههایِ گفتوگو بروز كند. برایِ من پدرام هميشه جایی در آن حريم از ذهنام داشته و دارد كه نبايد به سادهگی آغشته به مكالماتِ روزمره و آشناییها و معرفینامهها و اينها بشود.
اما مادر؛ او دلشوره است، شفقت است، ترس است، نگرانی است، دعااست، بيداری در وقتِ خواب است، نماز است، روزهیِ بی نهايت است، پيشانیِ خانه است، تابلویِ خانواده است، حضورِ لحظه به لحظه در جريانِ نفسكشيدنِ روزانه است. مادر آن لحظهیی است كه اگر از درِ يك اداره بيرونات كنند میتواني بهاش فكر كنی. مهم نيست واكنشِ او چيست، مهم است كه هست. يا مثلا اگر سدبار متنهایات را رد كنند و توهينات كنند و آزاراَت دهند و به جرمِ مدام نوشتن حقيراَت كنند، میتوانی بهاش زنگ بزنی يا برایِ دوستات پس از خوردنِ يك چای از او حرف بزنی به جایِ حرف زدن از اهانتهایی كه در هر فستيوالی نثاراَت میكنند و تازه وقتی بعدِ هرگزی آدم حسابات میكنند و عنوانِ نويسندهگی بر قامتات میچسبانند و گاهی فرازاَت میبرند و جايزههایِ بينالمللی میدهند و خارجات میفرستند و سمينار برایات میگذارند و چه و چه، باز هم میتوانی تلفن كنی كه مامان من الان اصفهانام يا مشهداَم يا بروكسل يا كلن يا آمستردام. مهم نيست كه چه بهات جواب میدهد مهم اين است كه میگويد؛ مادر مواظبِ خوداَت باش. برایِ همين است كه مادر هميشه در پيشانیِ زندهگیات حی و حاضر است و پدر در شكوهِ آرامشآفرينِ ابهام و سكوت.يا علی!
Subscribe to:
Posts (Atom)