2008/07/11

تراكتور در عصرِ بي‌كاری

يك‌روزهايي به شدت متنفر بودم كه يك‌نفر بعدِ هفته‌ها سری بزند به وب‌لاگ‌اش و بنويسد؛ واي چه‌قدر سراَم شلوغ است و نمي‌رسم و چنان و چنين. اگر يادداشت‌هايِ اوليه‌ام را هم مرور كرده باشيد يا از آن دسته‌یِ دوستانيد كه از اولين جمله‌نويسي‌هايِ من در بلاگر حقير را تحمل مي‌كرديد، مي‌بينيد كه چه‌قدر اين يادداشت‌هايِ اوليه پر و پيمان و طولاني و سريع‌النگارش بودند و چه‌قدر در برابرِ هر حادثه‌یی واكنش‌هايِ كلامي و نوشتاری داشتم. اما راست‌اش را بخواهيد حالا نه وقتِ زيادی دارم و نه حال و حوصله برایِ واكنش در برابرِ چه مي‌دانم گراني و اقتصادِ شوخي و سياستِ خارجيِ لنگ در هوا و وضعيتِ‌ فرهنگیِ بي در و پيكر. به اندازه‌یِ كافي هم كه خودِ جملاتِ دوستانِ دولتِ نهم كميك و طنزآور هست كه نيازی به شلنگ‌تخته‌هايِ شبهِ شنگ‌آميزِ من نباشد.
پس مي‌ماند شلوغيِ كارها كه آن هم به سراَم آمده آن‌چه نمي‌پسنديدم و حالا مي‌بينيد كه هرازگاهي مي‌آيم و فرياد و ناله‌یی مي‌كنم كه واي چه‌قدر گرفتاراَم.
اما يك‌چيز را نمي‌توانم كتمان كنم؛ وقتي كه حال و حوصله‌یی برایِ حرافي نيست و دل و دماغي برایِ نقد و نسيه، مي‌ماند كاركردن به سبكِ تراكتورهايِ رومانيايي كه فكر كنم من دچاراَش شده‌ام. يعني در اين مدت كه از سال گذشته تصورش را بكنيد كه سه نمايش‌نامه یِ صحنه‌یی تا همين امشب نوشته‌‌ام و دو تا را بازنويسي كرده‌ام و هفت نمايش‌نامه‌یِ راديويي برایِ راديويِ فارس نوشته‌ام و چندتا طرحِ اساسي هم در دستِ‌اقدام دارم و اين البته جدا از پايان‌نامه و گرفتاری‌هايِ ديگرِ زنده‌گي است كه مثلا مي‌شود حرافي راجع به درام ‌نويسي و فيلم‌نامه نويسي و هزارتا كوفت و زهرمارِ ديگر و البته بگذريم از تمرينِ يك نمايش برایِ اجرا.
اما با همه‌یِ اين‌ها سعي مي‌كنم با نهايتِ تلاش از اين صفحه غافل نشوم هرچند مگر نوشتن يا ننوشتنِ من در اين صفحه چه اهميتي برایِ كسي دارد؟
يا علي!

2008/06/14

نویسندگی یک کار اشتراکی است

این یادداشت را از منبعی گرفته ام که باور کنید یادم نیست برای همین فقط نام مترجم را می آورم و نویسنده را که همه می شناسند.
ناتالی گلدبرگ/ ترجمه ی شهرام عدیلی پور

يكي از دانش آموزان مي گفت: « من زياد كارهاي همينگوي را مي خوانم، مي ترسم مثل او شروع به نوشتن كنم. دارم از روي دست او مي نويسم و صداي خودم را گم كرده ام ». خوب آن قدر هم بد نيست. مثل ارنست همينگوي نوشتن خيلي بهتر از نوشتن مثل  عمه بتونه  است كه فكر مي كند كارت تبريك هاي  هال مارك  بهترين شعرهاي آمريكا هستند.
ما هميشه نگران اين هستيم كه داريم از روي دست كس  ديگري مي نويسيم و اين كه هنوز سبك خودمان را پيدا نكرده ايم. نگران نباشيد. نويسندگي يك كار اشتراكي ست. بر خلاف نظر عموم مردم، يك نويسنده پرومته ي تنها در كوهي پر از آتش نيست. خيلي خودخواهيم كه فكر مي كنيم به تنهايي يك ذهن كاملن جديد و نوظهور داريم. ما بر پشت تمام نويسندگاني كه پيش از ما آمده اند، سواريم. اكنون با تمام تاريخ، انديشه ها و اين شربت ليموناد زندگي مي كنيم. تمام اين ها در نوشته مان با هم ترکیب مي شوند.
نويسندگان عاشقان بزرگي هستند. آن ها عاشق نويسندگان ديگر مي شوند. به این ترتیب نوشتن را ياد مي گيرند. آن ها نويسنده اي را انتخاب مي كنند، تمام آثار او را مي خوانند ، بارها و بارها آن را مي خوانند و مي خوانند تا بفهمند كه آن نويسنده چه گونه حركت مي كند، مكث مي كند يا مي بيند. اين ست هستي يك نويسنده. از خودتان قدم  بيرون گذاريد و به وجود ديگري پابگذاريد. وقتي نوشته ی  يك نويسنده ي ديگر را دوست داريد به اين معني ست كه توانايي ها و استعدادهاي او در شما بيدار شده است. اين تنها شما را بزرگ تر مي كند. نه اين كه تبديل تان كند به يك ميرزا بنويس مقلد. بخش هايي از نوشته ي يك نويسنده ي ديگر كه برای تان طبيعي ست، تبديل به خود شما مي شود و شما هم وقتي مي نويسيد از آن استفاده مي كنيد اما نه به طور مصنوعي. عاشقان بزرگ در عشق به ديگري خود را مي شناسند. اين اتفاق براي آلن گينزبرگ2 افتاد، وقتي كه مي خواست طوري بنويسد كه جك كرواك3 بتواند بفهمد: «… وقتي عاشق جك كرواك شد، دريافت كه او خود جك كرواك است. اين چيزي ست كه عشق مي فهمد». وقتي « تپه هاي سبز آفريقا» را مي خوانيد  ارنست همينگوي هستيد  در يك سفر اكتشافي و آن وقت كه داريد « زنان حكومت» را مي خوانيد   جين آوستن4  هستيد و بعد  گرترود اشتاين5  مي شويد كه روي كوبيسم خاص خودش با  واژه ها كار مي كند و سپس لاری  مک مورتی6 هستید در تکزاس که دارید به سوی اتاق شرط بندی برای اسب دوانی پیش می روید.
بنابراين نوشتن، تنها نوشتن نيست بل كه داشتن رابطه اي با نويسندگان ديگر هم هست. و حسود نباشيد اين بدترين نوع نويسنده است. اگر كسي چيز بزرگي بنويسد، تازه روشني و پاكي بيش تري براي همه ما در جهان خواهد آورد. نويسندگان « ديگري» نسازيد كه خيلي با شما تفاوت داشته باشند، نگوييد: « آن ها خوب اند، من بدم ». دوگانگي و تضاد ايجاد نكنيد. اگر اين كار را بكنيد، نويسنده ي خوب شدن سخت مي شود. البته خلاف اين را هم مي شود گفت: « من بزرگ هستم، آن ها نيستند» اين طوري خيلي مغرور مي شويد و نمي توانيد به عنوان يك نويسنده- به معني واقعي كلمه- رشد كنيد و انتقاد پذير شويد. تنها اين گزاره درست است: « آن ها خوب اند، من هم خوب ام ». اين جمله فضاي بسيار زيادي در اختيارتان مي گذارد : « آن ها مدتي طولاني در اين راه رفته اند، من مي توانم مدتي در راه آن ها قدم بزنم و از آن ها چيز ياد بگيرم ».
اين خيلي بهتر از اين ست  كه يك نويسنده ي قبيله اي باشيم. نوشتن براي تمام مردم و شنیدن نظر آن ها بهتر از اين ست كه موجودي منزوي و گوشه گير باشيم كه در صومعه ي خود محبوسيم و مي كوشيم تنها يك حقيقت در ذهن تنگ مان  پيدا كنيم. سعي كنيد بزرگ شويد و تمام جهان را در آغوش بگيريد و بنويسيد.
 
حتا اگر به تنهايي كار مي كنيم تا با آن طبيعت خود رو  و بكرمان بنويسيم، مجبوريم كه با خودمان و تمام چيزهاي اطراف مان شريك شويم:  با ميز تحرير، با درختان، پرندگان، آب، با ماشين تحرير و غيره. ما از چيزهاي ديگر جدا نيستيم. اين تنها «خود» است كه وا مي داردمان فكر كنيم كه هستيم. هر چه پيش روي مان مي آيد، مي سازيم اش، حتا اگر نوشته مان واكنشي به آن باشد يا اگر بكوشيم كه گذشته را انكار كنيم. ما همچنان با دانشي كه داريم مي نويسيم.
اين هم خوب ست كه بعضي از نويسندگان محلي را بشناسيد و از حمايت آن ها برخوردار شويد. خيلي سخت ست كه بخواهيد تنها روي پاي خود بايستيد و ادامه دهيد. من به دانش آموزان ام در يك گروه مي گويم كه هم ديگر را بشناسند و كارشان را با افراد ديگر تقسيم كنند. نگذاريد كارها تان در دفترچه ها تان روي هم انباشته شود. آن ها را بيرون بريزيد. اين فكر را كه يك هنرمند تنها و بي كس و رنج كشيده باشيد از سر بيرون كنيد. ما به هر حال چون انسانيم، رنج مي كشيم. اين رنج را بيش تر نكنيد.

1- بخشی از کتاب نوشتن تا مغز استخوان اثر ناتالی گلدبرگ

2- Allen Ginsberg
3- Jack  Kerouace
4- Jane Austen
5- Gertrude Stein
6- Larry McMurty

2008/05/17

نودوچهارم

به انتهاي ارديبهشت عمر رسيده ام، هرچند تا اسفند راه زيادي مانده اما اگر نباشي كسالت تابستان را چه گونه به دل خوشي بگذرانم؟

2008/05/12

نود و سوم

باور كن اتفاقِ خاصي در جهان نمي‌افتد اگر يك‌بار هم كه شده، نگاهِ تو بر مدارِ مهربانيِ چشم‌هايِ من بگردد و لب‌هاي‌ات به سمتِ حرف‌هايي خم شود كه نامِ كوچكِ مرا از بر مي‌نويسند. كافي است به هيچ چيز فكر نكني جز اندكي لب‌خند.

2008/05/11

شلوغي در سه‌پرده

مثلِ تراكتور دارم كار مي‌كنم. از يك طرف بعدِ كلي اين در و آن در زدن، خدا كمك كرد –و اين جمله را با تاكيد مي‌گويم كه خدا كمك كرد، چون هيچ‌كسِ ديگر از پسِ اين كار بر نمي‌آيد در اين مملكت- كه خانه‌یی را به زحمت پيش‌خريد كردم و قرار است اگر خدا بخواهد تا سالِ ديگر تحويل بگيرم، و اين البته ميسر نبود مگر با قرض و قوله‌هايي كه كردم و حالا دارم مي‌دوم دنبالِ يك وامِ مسكن كه عزيزي از سهمِ خوداَش برایِ من انتقال داده و مانده از پسِ چند ماه كه تحويل بگيرم و بخشي از قرضيات را ادا كنم. اين دويدنِ مجزايِ غيرِ كاری.
اما كارهايِ خوداَم؛ هم‌چنان مثلِ گراز در راديو فارس اين‌سو وآن‌سو مي‌دوم و از نمايشِ راديويي تا برنامه‌یِ بينِ پرانتز كه خوش‌بختانه به دور از هياهو و تبليغِ خاصي ذره ذره گرفته و هم‌چنان مخاطبان‌اش در يك‌شنبه شب‌ها اضافه مي‌شوند تا برنامه‌یِ زنده‌یِ شبانه‌یِ ايوانِ آينه كه سردبيري مي‌كنم و البته در گفت‌وگوهاش هم وراجي مي‌كنم و چند روزي هم هست سر نزده‌ام و از امشب دوباره كنارِ برنامه هستم بگير تا دويدن دنبالِ يك تله‌ته‌آتر و يك برنامه‌یِ تركيبي يا گفت‌وگويي برایِ تله‌وي‌زيون كه البته حالي كردن به سيستمِ آن‌ها عمرِ نوح مي‌خواهد و صبرِ ايوب، چيز مي‌نويسم و حرف مي‌زنم و البته دوشنبه‌ها هم در باش‌گاهِ نويسنده‌گانِ سرِ همه را درد مي‌آورم با آموزشِ فيلم‌نامه نويسي و درام‌نويسي و اين حرف‌ها.
از سويي مثلِ يك پلنگ نشسته‌ام و دارم بعدِ مدت‌ها نمايش‌نامه مي‌نويسم. آن هم نه يك طرح كه چند طرح را پشتِ سرِ هم آماده و مهيا دارم و يكي يكي دارم حساب‌اشان را مي‌رسم و دوتاشان همان‌طور كه در يادداشتِ پيشين هم اشاره كردم، با نگاهي آزاد به داستان‌هايِ روالد دال طراحي شده و يكي‌شهم نام‌اش شده "رونالدينيو ماهِ من" كه فكر كنم كارِ جالبِ توجهي بشود و البته همه‌یِ اين‌ها تا نوشته نشود و تمام نشود اسم‌اش كار نيست.
بعد هم دارم يك ده دوازده دقيقه‌یی از آنتي‌گون را برایِ روزِ جهانيِ ته‌آتر در شيراز آماده مي‌:نم كه همين هفته جمعه 27 اردي‌بهشت در تالارِ حافظِ شيراز برگزار مي‌شود و بلافاصله هم تمريناتِ "يك غزل؛ هذا جنون‌العاشقين" را با نگاهِ دوباره در متن، شروع مي‌كنم و تصميم هم گرفته‌ام به سرنوشتِ كارهايِ پيشين كه در شهرِ گل و بلبلِ شيراز مرتكب شده‌آم دچار نشود.
حالا شما بگو! تويِ وقت‌هايِ آزاداَم چه‌كار مي‌توانم بكنم، البته غير از هم‌بازي شدن با ياسينك‌ام. البته تصميم گرفته‌ام مجدد ورزش كردن را هم شروع كنم، اگر موافقِ ندبيرِ من شود تقدير. بدن‌ام حسابي افت كرده و از خوداَم بداَم مي‌آيد.
حالا چرا اين‌ها را اين‌جا مي‌نويسم، خوداَم هم نمي‌دانم. اما ديگر نمي‌خواهم به چرايي‌هايِ بعضي چيزها فكر كنم. مهم اين است كه نوشته‌ام همين.
يا علي!